ISO 45001 standaarden: ISO 45003 voor psychosociale risico’s
Naast ISO 45001 zelf zijn er twee richtlijnen die je kunt gebruiken: ISO 45002 voor het invoeren van het systeem en ISO 45003 voor psychosociale risico’s. Dit zijn richtlijnen, geen eisen om op te certificeren. ISO 45003 helpt je psychosociale risico’s, zoals werkdruk, pesten en onzekerheid over je werk, aan te pakken binnen een managementsysteem volgens ISO 45001. De ISO-pagina over de 45000-familie noemt ISO 45001 als vlaggenschip van die familie. ISO 45003 is op 11 juni 2021 aangekondigd door ISO-comité TC 283. Je gebruikt haar naast ISO 45001, niet in plaats ervan. Wat de Arbowet zelf vraagt, lees je bij PSA en werkdruk. PSA staat voor psychosociale arbeidsbelasting.
Op deze pagina
We laten eerst zien welke standaarden bij ISO 45001 horen. Daarna leggen we uit wat ISO 45003 wel en niet doet, welke drie bronnen van psychosociale risico’s ze onderscheidt, en hoe je die verwerkt in je risicoanalyse. Het voorbeeld is een middelgroot kantoor. Daarna volgen de veelgemaakte fouten.
Welke standaarden horen bij ISO 45001?
| Document | Wat het is | Certificeerbaar? |
|---|---|---|
| ISO 45001:2018 | Eisen aan het managementsysteem | Ja |
| ISO 45002:2023 | Richtlijn om ISO 45001 in te voeren, met praktijkvoorbeelden | Nee, richtlijn |
| ISO 45003:2021 | Richtlijn voor psychosociale risico’s binnen een ISO 45001-systeem | Nee, richtlijn |
| ISO/PAS 45005:2020 | Richtlijn voor veilig werken tijdens de COVID-19-pandemie | Nee, richtlijn |
ISO 45001 en ISO 45005 staan op de ISO-pagina van de familie. ISO 45002 en ISO 45003 staan daar niet, maar zijn wel uitgegeven. Dat het richtlijnen zijn, blijkt uit de formulering: ze geven advies, ze stellen geen eisen. De nationale uitgave in Nederland loopt via NEN . Controleer daar de titel en de actuele uitgave.
Wat ISO 45003 wel en niet is
ISO 45003 geeft praktische stappen om gevaren te herkennen en psychosociale risico’s te verminderen. Ze richt zich op de werkgever die het systeem bestuurt, niet op de individuele medewerker.
| Vraag | Antwoord |
|---|---|
| Is het een certificeringsnorm? | Nee. Het is een richtlijn met advies, niet met eisen. Je certificeert op ISO 45001. |
| Hoort het bij ISO 45001? | Ja, het bouwt voort op de eisen van ISO 45001. |
| Voor wie is het? | Volgens ISO geschikt voor elke organisatie, ook zonder expertise op dit gebied en zeer kleine organisaties. |
| Vervangt het de Arbowet? | Nee. De wettelijke plicht tot een risico-inventarisatie en -evaluatie (RI&E) en een aanpak van psychosociale arbeidsbelasting blijft gelden. Zie psychosociale arbeidsbelasting onder ISO 45001. |
Je certificeert op ISO 45001, niet op ISO 45003. De auditor kijkt wel of je psychosociale risico’s zijn meegenomen in je gevarenanalyse en beheersmaatregelen.
Drie bronnen van psychosociale risico’s
ISO 45003 groepeert de bronnen in drie gebieden. Dat maakt het makkelijker om ze te zoeken.
- De organisatie van het werk. Denk aan werkdruk, rolonduidelijkheid, weinig invloed op je werk, en ploegendiensten.
- Sociale factoren. Denk aan pesten, discriminatie, slechte communicatie en gebrek aan steun van collega’s of leidinggevende.
- De werkomgeving. Denk aan lawaai, hitte of een onveilige werkplek, die stress geven en het welzijn schaden.
Het document benadrukt ook dat je de oorzaak aanpakt, niet alleen het gevolg. Een medewerker die uitvalt door werkdruk heeft niets aan een cursus stressmanagement als de planning onhaalbaar blijft.
Voorbeeld: een kantoor van 30 mensen
Een adviesbureau van 30 medewerkers ziet dat het ziekteverzuim boven het sectorgemiddelde ligt. Een korte enquête en gesprekken met de OR laten drie thema’s zien: lange werkdagen rond deadlines, onduidelijke verdeling van klantwerk, en weinig ruimte om nee te zeggen.
Zo vertaalt het bureau dat naar het risicoregister van ISO 45001:
| Bron | Gevaar | Gevolg | Beheersmaatregel | Eigenaar | Controle |
|---|---|---|---|---|---|
| Organisatie van het werk | Deadlines pieken per kwartaal | Overwerk, uitval | Capaciteitsplanning per kwartaal, een afgesproken maximum aantal uren per week | Teamleiders | Kwartaalrapport uren |
| Organisatie van het werk | Onduidelijke rolverdeling klantdossiers | Dubbel werk, frustratie | Vaste accountmanager per klant, rolbeschrijving | Directie | Jaarlijkse rolcheck |
| Sociale factoren | Weinig ruimte om grenzen aan te geven | Stille stress | Vast overleg over werkdruk, vertrouwenspersoon bekend | HR | Pulsmeting per half jaar |
De cijfers in dit voorbeeld zijn fictief. Het gaat om de structuur: bron, gevaar, gevolg, maatregel, eigenaar en controle.
Hoe je het toepast in vier stappen
- Breng de bronnen in kaart. Gebruik de drie gebieden hierboven als checklist. Vraag medewerkers en de ondernemingsraad (OR) mee. Zie werknemersparticipatie.
- Beoordeel de risico’s. Zet ze in dezelfde matrix als je andere risico’s. Een psychosociaal risico heeft dezelfde kans en gevolg als een machinerisico.
- Kies maatregelen in de juiste volgorde. Eerst de bron wegnemen, dan de organisatie aanpassen, en pas dan persoonlijke begeleiding. Dit volgt de hiërarchie van beheersmaatregelen.
- Evalueer en leg vast. Meet na een half jaar opnieuw. Noteer wat je hebt gedaan en wat het opleverde. De auditor vraagt om dat bewijs.
Wat laat je zien bij de audit?
De auditor van ISO 45001 beoordeelt niet of je ISO 45003 letterlijk hebt gevolgd. Hij beoordeelt of je psychosociale risico’s systematisch hebt meegenomen. Laat dan het volgende zien:
- Een gevarenregister waarin psychosociale bronnen zijn opgenomen, met datum van herziening.
- Verslagen van overleg met medewerkers of de ondernemingsraad over werkdruk en veiligheid. Zie werknemersparticipatie.
- Een overzicht van de maatregelen per bron, met eigenaar en controle.
- Het resultaat van een meting, zoals een pulsmeting of een enquête, en wat je daarmee hebt gedaan.
- Een voorbeeld van een melding of gesprek, geanonimiseerd, en wat er daarna is gebeurd.
Het is niet nodig om grote enquêtes te houden. Wel moet duidelijk zijn dat je weet waar het over gaat en dat je reageert op wat je hoort.
Koppeling met de wettelijke aanpak
In Nederland geldt de Arbowet, die van werkgevers verlangt dat zij psychosociale arbeidsbelasting in kaart brengen en aanpakken. ISO 45003 helpt je die plicht uit te werken in een managementsysteem. Het vervangt de wettelijke aanpak niet. Een RI&E die psychosociale risico’s niet bevat, voldoet niet, ook als je ISO 45003 gebruikt.
Controleer daarom of je RI&E de drie bronnen dekt. Gebruik de RI&E-pagina om te zien waar de overlap zit en waar de RI&E verder gaat.
Een praktische volgorde voor het eerste jaar
- Maand 1 tot 2. Inventariseer de bronnen met drie of vier gesprekken met teamleiders en de OR.
- Maand 3. Zet de bronnen in het gevarenregister en beoordeel ze op kans en gevolg.
- Maand 4 tot 6. Kies de eerste twee maatregelen met een duidelijke eigenaar. Begin met de bron die het meeste gevolg heeft.
- Maand 7 tot 9. Voer een pulsmeting uit en vergelijk met de eerste meting.
- Maand 10 tot 12. Evalueer, pas de maatregelen aan en laat dit terugkomen in de directiebeoordeling.
Deze volgorde is een voorbeeld. Een klein bedrijf kan het sneller doen, een groot bedrijf langzamer. Het gaat om de cyclus: meten, handelen, opnieuw meten.
Veelgemaakte fouten
- Psychosociale risico’s buiten het systeem houden. Een apart plan naast de RI&E wordt in de audit vaak als los onderdeel gezien. Neem de risico’s op in dezelfde gevarenanalyse.
- Alleen een enquête houden. Een enquête is een meetpunt, geen maatregel. Koppel de uitkomst aan een concrete actie en een eigenaar.
- Psychosociaal verwarren met conflicten. Een ruzie tussen twee collega’s is een incident. Een structureel patroon van pesten of werkdruk is een risico.
- De richtlijn als verplichte checklist behandelen. ISO 45003 geeft ruimte. Kies wat past bij je bedrijf en leg uit waarom.
Veelgestelde vragen
Moet ik ISO 45003 gebruiken om ISO 45001 te halen? Nee. ISO 45001 vraagt wel dat je psychosociale risico’s meeneemt als ze invloed hebben op de veiligheid en gezondheid. ISO 45003 helpt je dat goed te doen.
Is ISO 45003 voor klein bedrijf te zwaar? ISO zegt dat de richtlijn ook geschikt is voor zeer kleine organisaties. Begin met de drie gebieden en een korte lijst. Je hoeft niet alles tegelijk op te pakken.
Vervangt ISO 45003 de RI&E? Nee. De RI&E blijft de wettelijke basis. Zie RI&E en ISO 45001.
Waar begin ik? Bij de eisen van ISO 45001 over gevaren en risico’s. Daar past de psychosociale aanpak als vast onderdeel in.
Bronnen
- ISO: de 45000-familie : de positie van ISO 45001 in de familie.
- ISO TC 283: ISO 45003 gepubliceerd : aankondiging van 11 juni 2021, doel en doelgroep.
- ISO/TC 283: ISO 45002 : richtlijn voor het invoeren van ISO 45001.
De status van ISO 45003 kan wijzigen. Volgens ISO-gegevens die wij elders vonden, staat de richtlijn onder systematische herziening. Controleer de actuele status bij ISO of NEN voordat je naar de richtlijn verwijst in een document voor je opdrachtgever.