Stappenplan ISO 50001

Van energie-review tot certificaat in je hand. Dit stappenplan, gebaseerd op de Plan-Do-Check-Act cyclus , loodst je door het hele traject. Of je nu werkt met een geaccrediteerde instantie als Kiwa , TÜV  of DNV .

Op deze pagina

Hieronder bespreken we het volledige ISO 50001 traject in 9 fases. Per fase leggen we uit: wat je doet, welke acties je neemt, en waar bedrijven vaak vastlopen. Gebruik dit overzicht om snel naar de juiste fase te navigeren.

1. Voorbereiding en management commitment

Wat je doet: Je begint met een quick scan: waar staan we nu met energiebeheer? Wat zijn onze energiekosten? Hebben we al inzicht in ons verbruik? Wat zou een realistisch doel zijn?

Daarna haal je commitment van het management. ISO 50001 werkt alleen als de directie erachter staat en budget vrijmaakt.

Concrete acties:

• Quick scan energiesituatie (halve dag met consultant of intern)
• Businesscase maken: wat kost het, wat levert het op?
• Voorstel naar MT/directie: goedkeuring + budget
• Energiemanager of projectleider aanwijzen (dit wordt de kartrekker)
• Projectteam samenstellen (energiemanager, facility, productie, finance)

Tijdsinvestering: 2-4 weken

Valkuil: Management zegt “ja” maar maakt geen tijd of budget vrij. Dan loopt het vast. Zorg voor expliciete toezegging: X uur per week, €Y budget, deadline Z.

2. Energie-review (energiediagnose)

Wat je doet: Dit is de belangrijkste fase. Je brengt volledig in kaart waar je energie naartoe gaat. Dit is niet “we gebruiken 500 MWh per jaar” maar een gedetailleerd overzicht per proces, afdeling, of machine.

Concrete acties:

• Energiestromen in kaart brengen (elektra, gas, warmte, transport, compressed air)
• Metingen plaatsen waar je nu geen inzicht hebt (submelers, loggers)
• Data verzamelen over historisch verbruik (minimaal 12 maanden)
• Grootste verbruikers identificeren (Pareto: 20% van je assets veroorzaakt 80% van verbruik)
• Energieprestaties berekenen per relevante eenheid (kWh per product, per m², per FTE)

Voorbeeld: Een productiebedrijf ontdekt:

• 35% van energie gaat naar compressoren (perslucht voor machines)
• 25% naar klimaatbeheersing (verwarming + koeling fabriek)
• 20% naar het productieproces zelf (ovens, persen)
• 10% naar verlichting
• 10% overig (kantoor, kantine, etc.)

Nu weet je waar je moet focussen.

Tijdsinvestering: 4-8 weken

Kosten: Als je externe expert inhuurt voor metingen en analyse: €5k-€15k

Valkuil: Te weinig detail. Als je alleen weet “we verbruiken veel,” kun je niet sturen. Je hebt granulaire data nodig.

3. Significante energieaspecten (SEU’s)

Wat je doet: Je bepaalt welke processen of assets je Significant Energy Uses (SEU’s) zijn. Dit zijn de gebieden waar je actie op gaat ondernemen.

Criteria voor SEU:

• Groot verbruik (bijvoorbeeld boven 10% van totaal verbruik)
• Groot besparingspotentieel (oude, inefficiënte apparatuur)
• Hoge variabiliteit (sterke fluctuaties die je kunt optimaliseren)

Voorbeeld SEU’s:

• Compressorensysteem (35% van verbruik, 15 jaar oude compressors, geschat besparingspotentieel 20%)
• Klimaatinstallatie fabriek (25% van verbruik, thermostaat niet geoptimaliseerd)
• Productielijn A (20% van verbruik, alleen actief in dagdienst maar blijft ‘s nachts op stand-by)

Je documenteert voor elke SEU:

• Huidige verbruik
• Besparingspotentieel
• Prioriteit (hoog/medium/laag)

Tijdsinvestering: 1-2 weken

Output: SEU-register met 5-15 significante aspecten (afhankelijk van complexiteit bedrijf)

4. Energiebasislijn en doelen

Wat je doet: Je stelt een energiebasislijn vast: dit is waar we nu staan. Dit wordt je referentiepunt. Vaak kies je een recent jaar als baseline (bijvoorbeeld 2024).

Daarna stel je doelstellingen:

• Strategisch doel (bijv. “15% CO2-reductie in 3 jaar”)
• Operationele doelen per SEU (bijv. “10% lager verbruik compressoren in 18 maanden”)

Doelen moeten SMART zijn: Specifiek, Meetbaar, Acceptabel, Realistisch, Tijdgebonden.

Voorbeeld doelen:

• Totaal elektriciteitsverbruik verlagen van 520 MWh (2024) naar 440 MWh (2027) = 15% reductie
• Gasverbruik verlagen van 80.000 m³ naar 70.000 m³ = 12.5% reductie
• Energieverbruik per geproduceerd product verlagen van 12 kWh/eenheid naar 10 kWh/eenheid

Tijdsinvestering: 1-2 weken

Valkuil: Onrealistische doelen. Als je “30% besparing in 1 jaar” stelt zonder grote investeringen, lukt dat niet. Wees ambitieus maar realistisch.

5. Energieprestatie-indicatoren (EnPI’s)

Wat je doet: Je definieert Energy Performance Indicators waarmee je voortgang meet. Dit zijn de KPI’s van je energiemanagement.

Voorbeelden EnPI’s:

• kWh per geproduceerde eenheid
• MJ per m² verhuurbaar vloeroppervlak (vastgoed)
• GJ per FTE (kantoren)
• kWh per bezoekersnacht (hotels)
• PUE (Power Usage Effectiveness) voor datacenters

Je kiest EnPI’s die:

• Relevant zijn voor je organisatie
• Beïnvloedbaar zijn (je kunt ze verbeteren)
• Meetbaar zijn (je hebt de data)

Rapportagefrequentie: Meestal maandelijks of kwartaalmaals. Je maakt dashboards of rapportages die je EnPI’s tonen en vergelijkt met je doelen.

Tijdsinvestering: 1 week

Output: EnPI-lijst met 3-8 indicatoren, meetplan (wie meet wat wanneer), rapportageformat

6. Actieplannen en implementatie

Wat je doet: Voor elke SEU maak je een actieplan: wat gaan we doen, wanneer, wie is verantwoordelijk, wat kost het, wat levert het op?

Voorbeelden van maatregelen:

• Quick wins (laaghangend fruit):

  • LED-verlichting met bewegingssensoren (ROI vaak onder 2 jaar)
  • Optimalisatie klimaatinstellingen (thermostaatbeheer, nachtstand)
  • Isolatie van leidingen en tanks (klein budget, snel effect)
  • Comprimeren van bedrijfstijden (productielijn niet 24/7 on als het niet hoeft)

• Middellange termijn (1-3 jaar ROI):

  • Frequentieregelaars op motoren (vooral bij variabel toerental)
  • Warmteterugwinning uit productieprocessen
  • Nieuwe, efficiënte compressoren
  • PV-panelen op dak (met SDE++ subsidie)

• Strategisch (langere ROI maar grote impact):

  • Volledige vervanging HVAC-systeem
  • Procesinnovatie (andere productiemethode die minder energie gebruikt)
  • Eigen energieopwekking (WKK, zonnepanelen op grote schaal)

Je plant deze maatregelen in fases. Niet alles tegelijk, maar een rollend programma.

Tijdsinvestering: 2-4 weken voor planning, daarna doorlopende implementatie (maanden tot jaren)

Budget: Dit varieert enorm. Quick wins kunnen €5k-€20k kosten. Grote investeringen €50k-€500k+. Maak een meerjarenprogramma met fasering.

7. Documentatie en systeeminrichting

Wat je doet: Je bouwt het Energy Management System (EnMS). Dit is de structuur die ervoor zorgt dat energiemanagement blijft draaien.

Wat je documenteert:

• Energiebeleid: Korte statement van directie (1 pagina): dit zijn onze ambities, zo belangrijk is energie voor ons
• Scope: Welke locaties, processen, energiesoorten vallen onder het EnMS?
• Rollen en verantwoordelijkheden: Wie doet wat? (energiemanager, MT, operators)
• Procedures: Hoe meten we? Hoe rapporteren we? Hoe doe je een interne audit? Hoe ga je om met afwijkingen?
• SEU-register, EnPI-dashboards, actieplannen (die heb je al)

Belangrijke elementen:

• Competenties: Mensen die werken met SEU’s moeten getraind zijn. Documenteer welke training nodig is.
• Communicatie: Hoe informeer je medewerkers over energiedoelen en resultaten? (bijv. maandelijkse nieuwsbrief, dashboard op de werkvloer)
• Operational control: Hoe zorg je dat dagelijkse operaties energiezuinig zijn? (checklists, werkinstructies)

Softwaretools: Veel bedrijven gebruiken energiemanagement software voor monitoring en rapportage. Voorbeelden: Metrix, EnMS-tool, EnergyCAP, of eigen dashboards in Power BI.

Tijdsinvestering: 3-6 weken

Valkuil: Te veel of te weinig documenteren. Je hebt geen boekwerk nodig, maar wel heldere procedures. Denk: “kan iemand anders dit oppakken als de energiemanager vertrekt?“

8. Interne audit en managementreview

Wat je doet: Voordat de externe auditor komt, test je zelf of je systeem werkt.

Interne audit:

• Controleer of procedures worden gevolgd
• Check of metingen plaatsvinden zoals afgesproken
• Kijk of actieplannen on-track zijn
• Identificeer afwijkingen (dingen die niet volgens plan gaan)

Dit kan een extern iemand doen (consultant) of een getrainde interne auditor (als je al ISO 9001/14001 hebt, kun je die auditor ook dit laten doen).

Managementreview: Directie bespreekt de voortgang. Vragen:

• Halen we onze energiedoelen?
• Wat is de ROI van maatregelen tot nu toe?
• Zijn er nieuwe risico’s of kansen?
• Moeten we bijsturen?

Dit is formeel gedocumenteerd in notulen.

Tijdsinvestering: 1-2 weken voor interne audit + managementreview

Valkuil: Deze fase overslaan. Als je direct naar externe audit gaat zonder interne check, loop je risico op findings die je had kunnen voorkomen.

9. Externe certificatie-audit

Wat je doet: De externe auditor (certificatie-instelling) komt langs voor de certificatie-audit. Dit gebeurt in twee fases:

Fase 1 (documentatie-audit): Auditor checkt of je documentatie compleet is. Dit kan vaak remote (video call + documenten doorsturen).

• Is energiebeleid aanwezig en goedgekeurd door directie?
• Is de energie-review gedaan?
• Zijn SEU’s bepaald en gedocumenteerd?
• Zijn doelen SMART geformuleerd?
• Is er een actieplan?

Als dit in orde is, ga je door naar fase 2.

Fase 2 (ter plaatse audit): Auditor komt naar je locatie (1-3 dagen, afhankelijk van grootte).

• Interviews met energiemanager, MT, operators
• Rondleiding langs SEU’s: laat zien waar de grote verbruikers zitten, welke maatregelen je genomen hebt
• Check metingen: zijn de meters geïnstalleerd, worden ze uitgelezen, klopt de data?
• Check monitoring: laat EnPI-dashboards zien, rapportages, trend analyses
• Check acties: wat heb je geïmplementeerd? Wat zijn de resultaten?

Uitkomsten:

• Geen afwijkingen: Je bent gecertificeerd (zeldzaam bij eerste keer)
• Minor non-conformities: Kleine issues, moet je binnen 90 dagen oplossen, daarna certificaat
• Major non-conformities: Grote problemen, moet je oplossen en opnieuw laten auditen

Meestal zijn er een paar minors. Dit is normaal. Los ze op, stuur bewijs, krijg je certificaat.

Tijdsinvestering: 2-4 dagen (fase 1 + fase 2 + voorbereiding)

Kosten certificatie: €8k-€25k afhankelijk van bedrijfsgrootte en certificatie-instelling

Tijdlijn per bedrijfsgrootte

Combinatie met ISO 14001 of ISO 9001

Als je al ISO 14001 (milieu) of ISO 9001 (kwaliteit) hebt, gaat ISO 50001 sneller.

Met ISO 14001: Energie is onderdeel van milieu-impact. Je hebt al:

• Managementsysteem structuur (PDCA)
• Documentatieprocessen
• Interne auditors
• Managementreview proces

Je voegt toe:

• Energie-review (gedetailleerder dan wat je voor 14001 doet)
• SEU’s, EnPI’s (specifiek voor energie)
• Energiebeleid (kan gecombineerd met milieubeleid)

Tijdsbesparing: 30-40%. In plaats van 6 maanden doe je het in 4 maanden.

Met ISO 9001: Mindere overlap, maar je kent het principe. Je hebt documentatiebeheer, auditprocedures, management commitment.

Tijdsbesparing: 15-20%

Geïntegreerde audit: Als je meerdere normen hebt, kan de certificatie-instelling een geïntegreerde audit doen. Eén auditor checkt ISO 9001, 14001 én 50001 in één bezoek. Dit bespaart kosten en tijd.

Veelgemaakte fouten

1. Te weinig management commitment

ISO 50001 werkt alleen als directie het serieus neemt. Als de energiemanager alles alleen moet doen zonder budget of mandaat, mislukt het.

Oplossing: Businesscase maken. Laat zien: dit kost X, levert Y op, we verdienen het terug in Z jaar.

2. Te weinig detailniveau in energie-review

“We gebruiken 500 MWh” is niet genoeg. Je moet weten: waar gaat die 500 MWh naartoe? Anders kun je niet sturen.

Oplossing: Investeer in metingen. Submelers, loggers, monitoring software. Dit kost €5k-€20k maar is cruciaal.

3. Onrealistische doelen

“We besparen 40% in 1 jaar” klinkt goed maar is vaak niet haalbaar zonder enorme investeringen.

Oplossing: Realistische doelen stellen. 10-20% in 3 jaar is ambitieus maar haalbaar voor de meeste bedrijven.

4. Alleen quick wins, geen structureel programma

LED-verlichting vervangen is goed, maar niet genoeg. Je hebt een meerjarenprogramma nodig met doorlopende verbetering.

Oplossing: Actieplannen voor korte, middellange en lange termijn. Niet alleen jaar 1, maar ook jaar 2 en 3.

5. Geen continue monitoring

Je installeert meters maar niemand kijkt naar de data. Dan weet je niet of maatregelen werken.

Oplossing: Maandelijks of kwartaalmaals rapporteren. Dashboard waar MT en energiemanager de EnPI’s zien. Als afwijking: direct actie.

Checklist: ben je klaar voor certificering?

Voordat je de externe auditor laat komen, check:

Energie-review:

• Volledige energie-review gedaan (alle energiestromen in kaart)
• Grootste verbruikers geïdentificeerd
• Historische data verzameld (minimaal 12 maanden)

SEU’s en doelen:

• SEU’s bepaald en gedocumenteerd (5-15 aspecten)
• Energiebasislijn vastgesteld
• SMART doelen geformuleerd en goedgekeurd door directie

EnPI’s en monitoring:

• EnPI’s gedefinieerd (3-8 indicatoren)
• Meetplan opgesteld (wie meet wat wanneer)
• Dashboards of rapportages ingericht
• Minimaal 3 maanden data verzameld

Actieplannen:

• Actieplannen per SEU (wat, wie, wanneer, kosten, opbrengst)
• Minimaal enkele quick wins geïmplementeerd
• Resultaten van maatregelen gemeten

Documentatie:

• Energiebeleid goedgekeurd door directie
• Scope gedefinieerd
• Rollen en verantwoordelijkheden gedocumenteerd
• Procedures beschreven (meten, rapporteren, audit, afwijkingen)
• Competenties en training geregeld

Systeem:

• Interne audit uitgevoerd, bevindingen opgelost
• Managementreview gehouden, notulen beschikbaar
• Communicatie naar medewerkers (iedereen weet van energiedoelen)

Als je 90%+ checked, ben je klaar voor externe audit.

Wat na certificering?

Je certificaat is 3 jaar geldig. Maar elk jaar komt er een surveillance audit (controle-audit):

• Jaar 1: Certificatie-audit (volledig)
• Jaar 2: Surveillance audit (lichtere check)
• Jaar 3: Surveillance audit
• Jaar 4: Hercertificatie-audit (volledig, vernieuwing voor 3 jaar)

Surveillance audit checkt:

• Halen jullie je energiedoelen?
• Zijn de EnPI’s on-track?
• Worden actieplannen uitgevoerd?
• Is er doorlopende verbetering?
• Zijn afwijkingen uit vorige audit opgelost?

Dit kost jaarlijks 1-2 dagen audit en €5k-€15k.

Continue verbetering: ISO 50001 is geen project met einddatum. Het is een systeem. Elk jaar stel je nieuwe doelen, voer je nieuwe maatregelen uit, en verbeter je verder.

Dat is waar de echte waarde zit: niet de certificering zelf, maar het doorlopende proces van besparen en optimaliseren.

Meer informatie

• Kosten en tijdlijn – Gedetailleerde kostenoverzicht per fase
• Energie-review – Hoe breng je je energieverbruik in kaart
• Energieaspecten (SEU’s) – Hoe bepaal je significante energieaspecten
• EnPI’s – Energieprestatie-indicatoren met voorbeelden
• Eisen en vereisten – Wat vraagt de norm precies
• Audit – Wat gebeurt er tijdens de certificatie-audit

Bronnen

• ISO 50001:2018  – Officiële ISO-standaard voor energiemanagement
• NEN - ISO 50001  – Nederlandse normorganisatie
• Raad voor Accreditatie  – Lijst van geaccrediteerde certificatie-instellingen