Spanningsloos werken volgens NEN 3140: de vijf veiligheidsregels
Spanningsloos werken betekent dat je aan een installatie werkt die geen spanning voert, nadat je de maatregelen hebt genomen. Bij NEN 3140 is dat de basis van elk werk aan een installatie. De vijf regels komen uit de Europese norm NEN-EN 50110-1, waarop NEN 3140 is gebaseerd. De wet eist dit in artikel 3.5, lid 3, van het Arbobesluit : werk aan of nabij een installatie gebeurt alleen als die spanningsloos is. Wie mag werken staat op de VP en VOP-pagina. VP is een vakbekwaam persoon, VOP een voldoende onderricht persoon.
Deze pagina behandelt spanningsloos werk. Werken onder spanning valt daar buiten. Volgens NEN is dat in de praktijk bijna altijd een overtreding van het Arbobesluit. Artikel 3.5, lid 5, maakt alleen een uitzondering bij laagspanning als de dringende noodzaak is aangetoond, uitdrukkelijk opdracht is gegeven en de installatie geschikt is.
De vijf veiligheidsregels
Je pakt de regels in deze volgorde aan. Sla er geen over.
| Nummer | Regel | Wat je concreet doet |
|---|---|---|
| 1 | Vrijschakelen | Maak alle bronnen die de installatie kunnen voeden los, ook een reservevoeding |
| 2 | Beveiligen tegen wederinschakeling | Vergrendel de schakelaar, hang een bord op of verwijder de zekering |
| 3 | Vaststellen dat er geen spanning staat | Meet met een geschikt meetapparaat, en controleer het apparaat eerst op een bekende bron |
| 4 | Aarden en kortsluiten | Verbind de delen die je gaat aanraken met aarde en met elkaar, waar de situatie dat vraagt |
| 5 | Afschermen van nabije delen die onder spanning staan | Dek de spanningvoerende delen af die nog in de buurt zijn |
De formulering in de tabel is een vereenvoudigde weergave. De exacte tekst staat in NEN-EN 50110-1 en NEN 3140, die je moet kopen. Neem de formulering uit de norm over in je eigen werkwijze.
De regels zijn voor iedereen hetzelfde. Het verschil zit in wie ze uitvoert, een VP of een VOP binnen zijn instructie, en in wie de werkwijze heeft vastgelegd.
Voorbeeld: een groep vervangen in een verdeelkast
Dit is een fictief voorbeeld. Een technicus vervangt een groepsschakelaar in een verdeelkast van een kantoor. Hij werkt zo:
- Hij meldt aan de werkverantwoordelijke wat hij gaat doen en waar.
- Hij schakelt de hoofdschakelaar uit en controleert of er geen reservevoeding is.
- Hij vergrendelt de hoofdschakelaar en hangt een bord op met zijn naam en de datum.
- Hij meet met een spanningstester of de groep spanningsloos is, en test de tester eerst op een bekende bron.
- Hij laat het aarden en kortsluiten achterwege. In zijn werkwijze staat dat dit bij deze laagspanningsgroep niet nodig is, omdat er geen bron is die de groep weer onder spanning kan brengen.
- Hij dekt de naastliggende groepen af met een isolerende plaat.
- Hij vervangt de schakelaar en controleert de aansluiting.
- Hij zet de hoofdschakelaar pas aan als de werkverantwoordelijke de kast heeft vrijgegeven.
Elke stap noteert hij in het werkformulier. Dat formulier is het bewijs dat de werkwijze is gevolgd.
Veelgemaakte fouten
- Alleen de hoofdschakelaar uitzetten en niet vergrendelen. Iemand kan hem weer aanzetten.
- Niet meten, maar vertrouwen op de mededeling van een collega.
- Een reservevoeding vergeten, bijvoorbeeld een noodstroomaggregaat of een tweede aansluiting.
- De tester niet controleren voordat je hem gebruikt.
- De werkwijze niet vastleggen, waardoor je later niet kunt aantonen hoe het werk is gedaan.
Wat een auditor of inspecteur wil zien
- Een vastgelegde werkwijze die de vijf regels in volgorde noemt.
- Aanwijzingen van de personen die het werk uitvoeren, zie VP en VOP aanwijzen.
- Een rol voor de werkverantwoordelijke en de installatieverantwoordelijke, zie IV en WV.
- Een koppeling met je RI&E, zodat elektrisch werk als risico is opgenomen.
Veelgestelde vragen
Mag een VOP spanningsloos werken?
Dat hangt af van zijn aanwijzing. Een VOP werkt binnen de instructie van de VP of werkverantwoordelijke. Als de taak niet in de instructie staat, mag hij het niet doen.
Moet ik altijd een werkvergunning gebruiken?
De norm vraagt om een vastgelegde werkwijze. De vorm daarvan, of dat een formulier, een bord of een mondelinge afspraak is, bepaalt je eigen procedure. Zorg dat die procedure in je aanwijzing of werkwijze staat.
Wat is het verschil met werken onder spanning?
Bij spanningsloos werken vrijschakel je de installatie. Bij werken onder spanning blijft de installatie in bedrijf. Dat mag volgens artikel 3.5, lid 5, van het Arbobesluit alleen in uitzonderingsgevallen met extra maatregelen. Dat valt buiten deze pagina.
Is dit hetzelfde als de inspectie van de installatie?
Nee. De inspectie kijkt of de installatie veilig is. Dit gaat over hoe je veilig aan de installatie werkt. Zie NEN 3140-inspectie.
Checklist voordat je begint
- Is de werkzaamheid vastgelegd in je werkwijze of aanwijzing?
- Is de werkverantwoordelijke op de hoogte, en heeft hij het werk vrijgegeven?
- Heb je alle bronnen gevonden die de installatie kunnen voeden?
- Heb je een geschikt meetapparaat en een geschikte tester bij je?
- Staan de spanningvoerende delen in de buurt afgeschermd?
- Weet iedereen op de werkvloer dat er aan de installatie wordt gewerkt?
Een ja op alle zes vragen is het minimum. Twijfel je over één van de punten, begin dan niet.
Meer lezen
- Wat is NEN 3140? - De norm in het kort
- VP en VOP aanwijzen - Wie mag werken aan installaties
- NEN 3140-checklist - Controleer je werkwijze
- NEN 1010 versus NEN 3140 - Aanleg tegenover beheer