Installatieverantwoordelijke en werkverantwoordelijke (NEN 3140)
De installatieverantwoordelijke (IV) is volgens NEN 3140 de persoon die verantwoordelijk is voor de technisch veilige bedrijfsvoering van een elektrische installatie en de elektrische arbeidsmiddelen. De werkverantwoordelijke (WV) is verantwoordelijk voor de veilige uitvoering van een concreet werk aan of bij die installatie. Beide worden schriftelijk aangewezen door de werkgever. Is er geen IV aangewezen, dan is de werkgever het zelf.
Zo beschrijft Techniek Nederland de vier aanwijzingen uit NEN 3140: IV, WV, vakbekwaam persoon (VP) en voldoende onderricht persoon (VOP). Deze pagina gaat over de twee verantwoordelijke rollen. De uitvoerende rollen staan op VP en VOP aanwijzen.
Eén persoon kan IV én WV zijn, zeker in een klein bedrijf. Belangrijk is dat op papier staat wie welke rol heeft, voor welke installatie.
Wat doet een installatieverantwoordelijke?
De IV is de eigenaar van de veiligheid van de installatie. Volgens Techniek Nederland organiseert en beheert hij de werkprocessen, bevoegdheden, procedures en inspecties. De IV werkt meestal niet zelf aan de installatie, maar zorgt dat het goed geregeld is.
| Taak van de IV | Voorbeeld uit de praktijk |
|---|---|
| Inspectietermijnen vastleggen | ”Werkplaats elke 3 jaar volledig, visueel elk halfjaar” |
| Inspecties laten uitvoeren en opvolgen | Scope 8-rapport laten herstellen en aftekenen |
| Schema’s actueel houden | Na elke uitbreiding de tekening laten bijwerken |
| Toestemming geven voor werkzaamheden | Akkoord voordat een verdeelkast wordt geopend |
| Regels opstellen voor werken aan de installatie | Afspraken over afschakelen, vergrendelen en meten |
| Toezien op de keuring van arbeidsmiddelen | Keuringsregister controleren |
Volgens NEN bepaalt en legt de IV vast hoe vaak een visuele controle plaatsvindt. Legt hij niets vast, dan geldt jaarlijks. Dat maakt de IV de spil van je NEN 3140-inspectie.
Wat doet een werkverantwoordelijke?
De WV draagt de verantwoordelijkheid voor één werk: het vervangen van een verdeelkast, het aansluiten van een machine, het uitbreiden van een groep. Hij organiseert, instrueert, controleert en houdt toezicht op de uitvoering. De WV is vaak de leidinggevende monteur of de projectleider. Hoe zo’n werk spanningsloos verloopt, lees je op spanningsloos werken.
| Installatieverantwoordelijke (IV) | Werkverantwoordelijke (WV) | |
|---|---|---|
| Verantwoordelijk voor | De installatie, doorlopend | Eén werk, tijdelijk |
| Kernvraag | Is de installatie veilig in gebruik? | Wordt dit werk veilig uitgevoerd? |
| Typische functie | Hoofd technische dienst, facilitair manager, extern IV | Leidinggevend monteur, projectleider |
| Werkt zelf aan de installatie? | Meestal niet | Soms, of stuurt VP’s en VOP’s aan |
| Overleg | Geeft toestemming voor het werk | Vraagt toestemming en meldt afronding |
Voorbeeld: IV en WV bij één klus
Een installateur moet een nieuwe groep aanleggen in een verdeelkast van een supermarkt. De WV van de installateur meldt zich bij de IV van de supermarkt. Samen spreken ze af welk deel spanningsloos gaat, wanneer, en wie de vergrendeling beheert. Na afloop meldt de WV het werk af en levert hij het bijgewerkte schema in. De IV verwerkt dat in de documentatie.
Welke eisen gelden voor een IV of WV?
NEN zegt dat de IV en WV beschikken over voldoende vakkennis, verkregen door opleiding en/of ervaring. De werkgever beoordeelt of iemand daaraan voldoet. Er is geen wettelijk diploma voor, wel een ruim aanbod aan cursussen.
Een cursuscertificaat is geen aanwijzing. De werkgever moet de persoon nog steeds schriftelijk aanwijzen, voor een omschreven installatie. Wat er in die aanwijzing hoort, staat bij VP en VOP aanwijzen.
IV intern of extern beleggen?
Sinds de wijziging van 2019 mag een IV delen van zijn verantwoordelijkheden delegeren, mits schriftelijk vastgelegd. Veel organisaties zonder eigen technische dienst beleggen de rol daarom bij een installatiebedrijf. De werkgever houdt wel zijn zorgplicht uit de Arbowet.
| Keuze | Past bij | Let op |
|---|---|---|
| Eigen medewerker als IV | Bedrijven met een technische dienst | Zorg voor een vervanger bij vakantie of ziekte |
| Extern of gedelegeerd IV | Kantoren, zorg, onderwijs, retail | Leg taken, bereikbaarheid en bevoegdheden vast in een contract |
| Geen aanwijzing | Niemand | De werkgever is dan automatisch IV, vaak zonder dat hij het weet |
Voorbeeld-taakverdeling NEN 3140
Een fictief voedingsmiddelenbedrijf met 80 medewerkers legt de rollen zo vast:
| Rol | Persoon | Voor welke installatie | Aangewezen door |
|---|---|---|---|
| Eindverantwoordelijke werkgever | Directeur | Hele organisatie | n.v.t. |
| Installatieverantwoordelijke | Hoofd technische dienst | Alle installaties locatie Zwolle | Directeur |
| Werkverantwoordelijke | Teamleider monteurs | Werkzaamheden technische dienst | Directeur, op advies van IV |
| Vakbekwaam persoon | 3 monteurs | Verdeelkasten en machines productie | Directeur, op advies van IV |
| Voldoende onderricht persoon | 6 operators | Resetten van machines, vervangen van zekeringen | Directeur, op advies van IV |
Hang dit overzicht op bij de technische dienst en neem het op in je RI&E. Dan weet iedereen bij wie hij moet zijn.
Wat wil de inspecteur of auditor zien?
- Een schriftelijke aanwijzing van de IV, getekend door de werkgever
- Aanwijzingen van WV’s, VP’s en VOP’s, met afbakening van installaties en taken
- Vastgelegde inspectietermijnen en de laatste inspectierapporten
- Bewijs dat de IV gebreken opvolgt
Een VCA-auditor of ISO 45001-auditor vraagt vooral naar dat laatste: wordt er echt iets gedaan met de bevindingen?
Veelgemaakte fouten met de installatieverantwoordelijke
- Niemand aanwijzen. Dan is de directeur IV, zonder kennis of tijd om die rol in te vullen.
- Een IV aanwijzen zonder afbakening. “IV voor alles” werkt niet bij meerdere locaties of een eigen hoogspanningsinstallatie (die valt onder NEN 3840).
- De installateur is “vast wel IV”. Alleen als dat schriftelijk is afgesproken.
- Geen vervanger regelen. Werk dat toestemming van de IV nodig heeft, ligt dan stil.
Veelgestelde vragen over de installatieverantwoordelijke
Heeft een kantoor ook een installatieverantwoordelijke nodig?
Ja. Sinds de wijziging van 2019 moet elke elektrische installatie en elk elektrisch arbeidsmiddel onder een IV vallen. Ook bij een klein kantoor. Daar kan de IV-rol vaak bij een installatiebedrijf of facilitair dienstverlener liggen.
Kan één IV verantwoordelijk zijn voor meerdere locaties?
Dat kan, zolang hij de installaties kent en bereikbaar is. Noem in de aanwijzing welke locaties en installaties eronder vallen. Bij veel locaties werkt een IV per regio of per gebouw vaak beter.
Hoe word je installatieverantwoordelijke?
Je hebt voldoende elektrotechnische kennis en ervaring nodig, en een schriftelijke aanwijzing van je werkgever. Veel IV’s volgen een cursus voor installatie- en werkverantwoordelijke, bijvoorbeeld via Techniek Nederland. De cursus is een hulpmiddel; de aanwijzing maakt je IV.
Wat is het verschil tussen de IV en de werkgever?
De werkgever blijft eindverantwoordelijk voor veilige arbeidsomstandigheden. Hij wijst de IV aan en tekent de aanwijzing. De IV voert de technische verantwoordelijkheid uit. Delegeren mag, maar de zorgplicht uit de Arbowet blijft bij de werkgever.
Meer lezen
- VP en VOP aanwijzen - Met voorbeeld-aanwijzingsbrief
- NEN 3140-checklist voor werkgevers - Is je organisatie compleet?
- Wat is NEN 3140? - De norm in het kort
- Techniek Nederland - Aanwijsbeleid: doel en noodzaak - De vier aanwijzingen uitgelegd